Ergo Sum – Valerio Polici

Text by Valerio Polici

“Graffiti was the missing piece in our puzzle to remain teen ager forever”
(Ruzd Drm crew. Berlin 1999)

Becoming an adult, it is a complex and sometimes very painful process. The responsibility, the renunciations, the loss of the wonder are not always easy to accept. Terrorized from this transition some kids decide to stop for a while in a halfway stage to take their “out of cell time”, before that the tranquillity and the carelessness will vanish forever. I decided to tell this suspension through the community of the graffiti writers, that in this activity they find the perfect tool for such evasion. In the obsessive research of a momentary freedom, they tend to substitute the real world with their micro-reality, to which they feel to belong much more. For this reason, their existences got catapulted in this limbo populated by myths legends and heroic deeds, where often they remained locked for the entire life.

The graffiti sub-culture, born in the New York ghettos during the years of the Warhol’s prophecy of the “15 minutes of fame for all”, was the expression of the sense of inadequacy and depersonalization, that groups of persons felt in a society that would have never perceived them. Therefore they tried to chase that fame, writing their invisible stories on all urban surfaces, to shout their existence out into the world. Almost half century later, this “movement” infected all the western world, taking roots on several social net. Not anymore a tool of expression just for the less fortunate social classes, but an occasion for everybody to rebuilt their own identity, although in a parallel world, free from the personal limitations.

The appeal of being outlaw, the obstacles, and the theatricality of the location where their “missions” take place, make their life appear as those of modern knight errant, in a constant request of new adventures.

In the last three years i followed several groups of graffiti writers between Europe and Argentina.

Among intrusions, climbing, infinite running and a lots of adrenaline, this is the story of their escape and to a certain extent also about mine.





More photos here

Taken from



Peter Beste – photographing Black Metal



By Peter Beste

In the last two decades a bizarre and violent musical subculture called black metal has emerged in Norway. It’s roots stem from a heady blend of horror films, extreme heavy metal music, Satanism, pagan mythology, and adolescent angst. In the early-mid 1990’s, members of this extremist underground committed murder, burned down medieval wooden churches, and desecrated graveyards. What started as a juvenile frenzy came to symbolize the start of a war against Christianity, a return to the worship of the ancient Norse gods, and the complete rejection of mainstream society. I spent seven years photographing this insulated and secretive community.

frost mirror

natte church back

Το Αθηναϊκό Underground

CAMP Contemporary Art Meeting Point

Ευπολίδος 4 & Απελλού 2, Πλ.Κοτζιά, 105 51 Αθήνα, +302103247679,
Διάρκεια: 29 Ιουνίου – 14 Οκτωβρίου 2012

Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα-Κυριακή 14:00-21:00

athens underground

Στα τέλη Ιουνίου παρουσιάζεται στο Camp το πρώτο μέρος της έκθεσης “Το Αθηναϊκό Underground” με τον υπότιτλο 1964-1983. Η έκθεση φιλοδοξεί να καταγράψει το εύρος αυτού του ιστορικού φαινομένου, τόσο χρονολογικά όσο και περιπτωσιολογικά. Από τις πρώτες νύξεις για το ύφος στις σελίδες του περιοδικού Πάλι έως στον μηδενισμό του punk και τη σταδιακή πολιτικοποίηση και ριζοσπαστικοποίηση του φαινομένου. Από τα δεκάδες έντυπα των 70s και 80s που διανέμονταν στην πλατεία Εξαρχείων έως ψυχεδελικές και underground τάσεις στις γκαλερί της εποχής. Από το παραισθητικό και παραβατικό σινεμά έως τη σχέση των εικαστικών με τη μουσική της εποχής.

Η έκθεση επιχειρεί να αναλύσει το κλίμα εκείνης της εποχής, πολιτισμικό και πολιτικό, το οποίο (ίσως) εμφανίζει παράδοξες ομοιότητες με τη σημερινή. Ακριβώς γι’ αυτό το λόγο η ιστορική ανασκόπηση αυτή θέλει ν’ ανοίξει διάλογο με μια ανήσυχη καλλιτεχνική σκηνή των ημερών μας που θα μπορούσε, υπό κάποιο πρίσμα, να θεωρηθεί το “νέο underground”.

Μετά το τέλος του πρώτου μέρους θα ξεκινήσει το δεύτερο μέρος με τίτλο “To Αθηναϊκό Underground-1984-2012”, όπου παρουσιάζονται περιπτώσεις καλλιτεχνών που δραστηριοποιιούνται σε κάτι (;) που μοιάζει επικίνδυνα με “underground”. Κατά τη διάρκεια της τρίμηνης διάρκειά της, η έκθεση θα πλαισιωθεί με προβολές, εκδηλώσεις και συζητήσεις όπου οι πρωταγωνιστές εκείνης της εποχής θα καταθέσουν, προσωπικά την εμπειρία τους. Η έκθεση θα συμπληρωθεί με την έκδοση ενός πλούσια εικονογραφημένοου βιβλίου με αναλυτικές προσεγγίσεις στο φαινόμενο από ερευνητές και μελετητές.

Καλλιτέχνες της έκθεσης Underground: 1964-1983: 
Αλέξης Ακριθάκης, Μίνως Αργυράκης, Νάνος Βαλαωρίτης, Στήβ Γιαννάκος, Στέργιος Δελιαλής, Νίκος Ζερβός, Λάζαρος Ζήκος, Πάνος Κουτρουμπούσης, Nick Lyber [Νίκος Λυμπερόπουλος], Ηλίας Πολίτης, Θανάσης Ρεντζής, Αλέξης Ταμπουράς, Κωστής Τριανταφύλλου, Λεωνίδας Χρηστάκης, Γιάννης Αρκούδης Χριστοδούλου, Χρήστος Ζυγομαλάς.

Συντονισμός-επιμέλεια: Θανάσης Μουτσόπουλος. Επιμελητής έντυπου αρχείου: Νεκτάριος Παπαδημητρίου. Επιμελητής εικαστικού αρχείου: Παντελής Αραπίνης. Επιιμελητής κινηματογραφικού αρχείου: Γιάννης Χαριτίδης. Επιμελητής εικονογραφικού αρχείου: Θανάσης Μουτσόπουλος.

Πρόγραμμα Β’ κύκλου παράλληλων εκδηλώσεων

Παρασκευή 5/10, 19.00 Προβολή του ντοκιμαντέρ του Αντώνη Μποσκοϊτη για την Κατερίνα Γώγου, “Για την Αποκατάσταση του Μαύρου” (2012). Ακολουθεί συζήτηση με τον σκηνοθέτη.

Σάββατο 6/10, 19.00 “Κενό Δίκτυο: Ο ρόλος της καλλιτεχνικής συνειδητότητας στην αντικαθεστωτικη κουλτούρα”. Παρουσίαση και συζήτηση του εναλλακτικού δρόμου της ομάδας.

Κυριακή 7/10, 19.00 “Η αφομοίωση του underground από το mainstream στην Ελλάδα, και άλλες μεταμοντέρνες ιστορίες”. Ανακοίνωση του Θανάση Μουτσόπουλου.

Δευτέρα 8/10, 19.00 “Ανισόπεδες Υπερβάσεις”. Προβολή του ντοκιμαντέρ του Γιάννη Μισιουρίδη για τους Lost Bodies (2011). Στη συνέχεια ο Θάνος Κόης (Lost Bodies) συζητάει με τον μουσικοκριτικό Αργύρη Ζήλο και το κοινό.

Τρίτη 9/10, 19.00 Προβολή ελληνικών underground ταινιών μικρού μήκους. Συζήτηση “Underground και Πειραματικός Κινηματογράφος ΙΙ”. Γιώργος Μαυροειδής, Μάνος Κατσούλης, Γιάννης Χαριτίδης. Συντονίζει η Λίνα Φονταρά.

Τετάρτη 10/10, 19.00 Ανακοίνωση του σκηνοθέτη Θανάση Ρεντζή σε σχέση με την κοινωνική διάσταση του underground.

Πέμπτη 11/10, 19.00 “Έρωτας και Επανάσταση”. Προβολή της ταινίας του Νίκου Αλευρά, “Οι Σφαίρες πέφτουν σαν το Χαλάζι και ο τραυματισμένος καλλιτέχνης αναστενάζει” (1977).

Παρασκευή 12/10, 19.00 Συζήτηση “Εκδόσεις και underground”: Γιώργος Γαρμπής, Μιχάλης Πρωτοψάλτης και Σαράντης Κορωνάκος. Συντονίζει ο Νεκτάριος Παπαδημητρίου.

Σάββατο 13/10, 19.00 “Κτίριο Καλλιτεχνών: η εμπειρία της Καταληψης της Γ’ Σεπτεμβριου 43 (1987-1997). Προβολή του ντοκιμαντέρ του Μπάμπη Πλαϊτάκη, “Το Κτίριο των Καλλιτεχνών” (1990). Ακολουθεί συζήτηση με τους Μιχάλη Λαγκουβάρδο, Γιάννης Κουτρούλη και Γιάννη Σκαλτσά. Συντονίζει ο Τζίμης Ευθυμίου.

Κυριακή 14/10, 19.00 “Οtherground: οι μεταμορφώσεις του underground μετά το ’80”. Συζητούν οι: Τζίμης Ευθυμίου (Αέρα Πατέρα, Ορίζοντας γεγονότων, Κατεχάκη 54), Γιάννης Ραουζαίος (Κενό Δίκτυο), Θανάσης Μουτσόπουλος.

Taken from

Το αθηναϊκό underground / Athenian underground, 1964-1983

Παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο Contemporary Art Meeting Point: Εικαστικά, λογοτεχνία, μουσική, κινηματογράφος.

CAMP-Contemporary Art Meeting Point (Ευπόλιδος 4 και Απελλού 2, Πλατεία Κοτζιά)

29 Ιουνίου – 30 Αυγούστου, Δευτέρα – Κυριακή 2.00 μ.μ.-9.00 μ.μ.

Κολάζ του Νάνου Βαλαωρίτη, στο περιοδικό Πάλι, που εκδιδόταν από τον ίδιο, τον Δημήτρη Πουλικάκο, τον Λεωνίδα Χρηστάκη και άλλους.

Βρισκόμαστε στα μέσα της δεκαετίας του ’60. Δίπλα στις ταινίες της Φίνος Φιλμς, στα κοσμικά κέντρα, στον Μανώλη Χιώτη και τη Μαίρη Λίντα, παράλληλα με την ανοικοδόμηση της μεταπολεμικής Αθήνας και την άνοδο της μικρο- και μεσοαστικής τάξης, ένας άλλος κόσμος υπάρχει, ενεργεί και δημιουργεί, υπόγεια, κάτω από το έδαφος της κυρίαρχης κουλτούρας. Ο κόσμος του Λεωνίδα Χρηστάκη και του Λάζαρου Ζήκου, τουΣτέργιου Δεληαλή, του Κωστή Τριανταφύλλουτου Σίμου του Υπαρξιστή, του Νάνου Βαλαωρίτη και του Γιώργου Μακρή, του Πάνου Κουτρουμπούση, του Νικόλα Άσιμου, του Παύλου Σιδηρόπουλου.

Είναι ο κόσμος του αθηναϊκού underground, ξεχασμένος από τους παλιούς, άγνωστος στους νέους, ο οποίος παρουσιάζεται σε πλήρη ανάπτυξη στην έκθεση που πραγματοποιείται στους χώρους του Contemporary Art Meeting Point (CAMP), στην Πλατεία Κοτζιά στην Αθήνα. H έκθεση άνοιξε στις 29 Ιουνίου και θα διαρκέσει ως τις 30 Αυγούστου.
Το εικαστικό underground παρουσιάζεται στον πρώτο όροφο του CAMP με έργα 15 καλλιτεχνών: Αλέξης Ακριθάκης, Μίνως Αργυράκης, Στηβ Γιαννάκος, Στέργιος Δεληαλής, Νίκος Ζέρβος, Λάζαρος Ζήκος, Πάνος Κουτρουμπούσης, Nicholas Liber [Νίκος Λυμπερόπουλος], Ηλίας Πολίτης, Θανάσης Ρεντζής, Αλέξης Ταμπουράς, Κωστής Τριανταφύλλου, Λεωνίδας Χρηστάκης, Γιώργος Αρκούδης Χριστοδούλου, Χρήστος Ζυγομαλάς. Στον τρίτο όροφο του CAMP, σε ανατολικοβερολινέζικη ατμόσφαιρα, οι επισκέπτες παρακολουθούν σε οθόνες ταινίες του αθηναϊκού underground και προβολή ντοκιμαντέρ.

Το αθηναϊκό underground 1964-1983 είναι η «υπόγεια» έκφραση, που συνδέεται με τις ψυχεδελικές ουσίες, τη σεξουαλική απελευθέρωση, την αμφισβήτηση και τον σαρκασμό του συστήματος, τη βέβηλη, αιχμηρή ματιά, την ελευθεριακή γλώσσα, τον αντικομφορμισμό, το παραισθητικό και παραβατικό σινεμά, την περίεργα περιθωριακή αναρχικότητα, την ανομοιογένεια. «Είναι μια ολόκληρη κοινωνία αποκομμένη ηθελημένα από όλους τους υπόλοιπους που δημιουργεί τον δικό της κόσμο», εξήγησε μιλώντας στο «Βήμα» ο Γιώργος Γεωργακόπουλος, διευθυντής του CAMP, «μια κοινωνία πολιτικοποιημένη αλλά όχι με την έννοια της κομματικής πολιτικοποίησης της εποχής».

Το underground είναι τα κολάζ του Πουλικάκου και τα σκίτσα του πρώτου Ακριθάκη, είναι τα «μελάνια» και τα «λάδια» του εικαστικού και εκδότη Λεωνίδα Χρηστάκη, τα εξώφυλλα δίσκων του Στέργιου Δεληαλή, οι «μαρκαδόροι» και τα κόμικ του Πάνου Κουτρουμπούση, τα σκίτσα σε έντυπα του Λάζαρου Ζήκου, τα πρωτοποριακά ή αιρετικά περιοδικά Πάλι, Τρύπα, Μορμώ, Ιδεοδρόμιο (στη φωτογραφία αριστερά), Panderma, Κρεβατίνα, Λωτός, Ονειροδρόμιο, Το Άλλο στην Τέχνη, Χαρακίρι, η παράγκα και τα πάρτι του Σίμου του Υπαρξιστή, τα στέκια, τα φλιπεράκια και τα μπιλιάρδα, τα περί την Ομόνοια σινεμά, τα ταξίδια και η διαμονή στο εξωτερικό, τα μουσικά συγκροτήματα.

Σκίτσα, εξώφυλλα δίσκων αλλά και πίνακες, τεύχη περιοδικών, φωτογραφίες και χειρόγραφαπαρουσιάζονται στην έκθεση, η οποία, όπως είπε στο «Βήμα» ο Γιώργος Γεωργακόπουλος,«είναι η πρώτη προσπάθεια να τεκμηριωθεί το αθηναϊκό underground ». Η έκθεση έχει και έναν μουσειακό χαρακτήρα και σκοπός των διοργανωτών ήταν να καταγραφεί και να παρουσιαστεί στο κοινό η τέχνη του αθηναϊκού underground, «όσο έχουμε ακόμη κοντά μας τις παρουσίες εκείνων που πρωταγωνίστησαν σε αυτό καθώς και το αρχειακό υλικό που βρίσκεται στα χέρια τους». Η έκθεση βασίζεται σε υλικό από το προσωπικό αρχείο των ίδιων των καλλιτεχνών, οι οποίοι είναι συνήθως κάτοχοι και των αρχείων παλιών φίλων τους.

Η τέχνη του αθηναϊκού underground, πάντοτε στη σκιά από τη φύση της, δεν μπήκε σε γκαλερί και σε μουσεία, κυκλοφορούσε στην underground κοινωνία και πολλά από τα εκθέματα βρέθηκαν να μουχλιάζουν σε σοφίτες ή σώθηκαν, την τελευταία στιγμή, κυριολεκτικά από τα σκουπίδια. Η έκθεση είναι αφιερωμένη στη μνήμη του Λεωνίδα Χρηστάκη και του Λάζαρου Ζήκου, δύο κεντρικών μορφών του αθηναϊκού underground.

Να καταγράψει το εύρος αυτού του ιστορικού φαινομένου, τόσο χρονολογικά όσο και περιπτωσιολογικά, φιλοδοξεί η έκθεση. Από τις πρώτες νύξεις για το ύφος στις σελίδες του περιοδικού Πάλι ως τον μηδενισμό του πανκ και τη σταδιακή πολιτικοποίηση και ριζοσπαστικοποίηση του φαινομένου, το αθηναϊκό underground ενσωματώνει στοιχεία του σουρεαλισμού, της μπιτ κουλτούρας, της ψυχεδέλειας και του πανκ και μετακομίζει από το Κολωνάκι του δισκοπωλείου «Ποπ Ιλέβεν» στα μεταπολιτευτικά Εξάρχεια του βιβλιοπωλείου «Οκτόπους» του Τέο Ρόμβου.

Το underground εμφανίζεται με κολάζ, κόμικ και σκίτσα με μελάνια και μαρκαδόρους, σε ευτελή υλικά, «από καλλιτέχνες που πολλοί δεν έχουν ίσως ιδιαίτερη δεξιοτεχνία και δεν έχουν φοιτήσει σε σχολές Καλών Τεχνών, που κάνουν πιο πολύ την τρέλα τους, με επιρροές από το λονδρέζικο και το νεοϋορκέζικο underground, τη βυζαντινή ή τη λαϊκή τέχνη και με πρότυπα τον Μποστ και τον Μίνω Αργυράκη» αναλύει στο «Βήμα» ο Θανάσης Μουτσόπουλος, συντονιστής-επιμελητής της έκθεσης.

Το εικαστικό underground είναι άγνωστο, ακόμη και στον καλλιτεχνικό κόσμο, και γι’ αυτό έχει σημασία η τεκμηρίωσή του μέσα από μια τέτοια έκθεση. «Με τους μουσικούς του, τον Πουλικάκο, τον Άσιμο, τον Σιδηρόπουλο, τα πράγματα είναι διαφορετικά, το κοινό είναι εξοικειωμένο μαζί τους, τους γνωρίζει, ήταν πιο δημοφιλείς από τους εικαστικούς».

Γιατί αθηναϊκό και όχι ελληνικό; «Διεθνώς το underground αποτελεί μητροπολιτικό φαινόμενο» μας εξηγεί ο Θανάσης Μουτσόπουλος. «Σε κάθε πόλη όπου εμφανίζεται, στο Βερολίνο, στη Νέα Υόρκη, στο Σαν Φρανσίσκο, έχει διαφορετική αισθητική. Δεν μπορούμε να μιλάμε για φαινόμενο εθνικής εμβέλειας. Αν υπήρξε αλλού στην Ελλάδα; Μόνο στη Θεσσαλονίκη παρουσιάζεται κάτι ολοκληρωμένο, αλλά μικρότερης έκτασης από ό,τι στην Αθήνα».

Το αθηναϊκό underground λήγει το 1984; «Υπάρχει κάποια συνέχεια, από το ’85 ως σήμερα, η οποία θα παρουσιαστεί σε μια επόμενη έκθεση τον Οκτώβριο, αλλά διαφορετικού τύπου. Παραδόξως, δεν υπάρχουν επιδράσεις του underground στους καλλιτέχνες που ακολούθησαν. Το αθηναϊκό underground έληξε με την περίοδο του περιοδικού “Βαβέλ”, του αντιπεριοδικού του ’80», εκτιμά ο Γιώργος Γεωργακόπουλος. Οι λόγοι; «Μετά το ’85-’86, οι καλλιτέχνες ίσως είχαν κουραστεί, κυρίως όμως από εκείνη την εποχή και μετά η πληροφορία κυκλοφορεί πιο γρήγορα και τα underground φαινόμενα χάνουν τον καθαρά τοπικό χαρακτήρα τους και αποκτούν διεθνή χαρακτήρα».

Μπορεί να υπάρξει underground σήμερα; «Όχι», είναι η προσωπική εκτίμηση του Θανάση Μουτσόπουλου, γιατί «ένα γκραφίτι που ζωγραφίζεται στον τοίχο απόψε το βράδυ γίνεται αύριο εξώφυλλο σε ευρείας κυκλοφορίας έντυπο. Έτσι, τα πράγματα χάνουν το νόημά τους. Το underground ζούσε σε ένα παράλληλο σύμπαν που δεν είχε επαφή με εκείνο της δεσπόζουσας κουλτούρας και αισθητικής». Ενδεχομένως όμως, η περιρρέουσα ατμόσφαιρα σήμερα να έχει σχέση με τις συνθήκες που γέννησαν το underground:«Κατέρρευσαν πολλά από τα δεδομένα του κυρίαρχου συστήματος, άρα είναι πολύ πιο λογικό να δούμε την πραγματικότητα με μια ματιά εκτός συστήματος. Η Αθήνα είναι σήμερα γεμάτη από εικόνες street art, σε ποσότητες μεγαλύτερες από κάθε άλλη μητρόπολη, από το Παρίσι, τη Νέα Υόρκη και το Τόκιο, το επισημαίνουν όλοι οι ξένοι ανταποκριτές. Σημαίνει αυτό ότι ένα νέο underground γεννιέται; Δύσκολο να απαντήσουμε τώρα».

Η έκθεση περιγράφει την κοινωνία, την ανθρωπογεωγραφία και την τοπογραφία μιας υπόγειας Αθήνας των δεκαετιών από το ’60 ως το ’80 και θα επιχειρήσει να αναλύσει το πολιτισμικό και πολιτικό κλίμα της εποχής, το οποίο εμφανίζει, ίσως, παράδοξες ομοιότητες με τη σημερινή. Σκοπός είναι «αυτή η ιστορική ανασκόπηση να ανοίξει διάλογο με μια ανήσυχη καλλιτεχνική σκηνή των ημερών μας για να διερευνηθεί αν μπορεί, υπό κάποιο πρίσμα, να θεωρηθεί ότι αναδύεται ένα νέο underground».

Στη διάρκεια της έκθεσης θα πραγματοποιηθούν προβολές, εκδηλώσεις και συζητήσεις, όπου οι πρωταγωνιστές εκείνης της εποχής θα καταθέσουν την εμπειρία τους. Το φαινόμενο του αθηναϊκού underground παρουσιάζουν αναλυτικά μελετητές αλλά και πρωταγωνιστές του σε πλούσια εικονογραφημένο τόμο που κυκλοφορεί από το CAMP με την αφορμή της έκθεσης.

Την επιμέλεια του έντυπου αρχείου της έκθεσης έχει ο Νεκτάριος Παπαδημητρίου, του εικαστικού αρχείου ο Παντελής Αραπίνης και του κινηματογραφικού αρχείου ο Γιάννης Χαριτίδης. Επιμελητής του εικονογραφικού αρχείου και γενικός συντονιστής-επιμελητής της έκθεσης είναι ο Θανάσης Μουτσόπουλος.


Taken from